In deze reeks lichten we aansprekende afstudeeronderzoeken uit die de stad van morgen tastbaarder, gezonder of rechtvaardiger maken. Dit keer staat stedelijk zwemmen centraal. Marilotte Stemerdink studeerde af aan de TU Delft in samenwerking met de Gemeente Rotterdam en Swimmable Cities, en onderzocht hoe de internationale beweging van ‘swimmable cities’ ook in Rotterdam vorm kan krijgen. Met drie typologieën voor stedelijk zwemmen – van het vrije open water tot een beschermd bassin of een drijvend zwembad – laat haar onderzoek zien hoe waterrecreatie niet alleen verkoeling en plezier brengt, maar ook kan dienen als motor voor gebiedsontwikkeling, sociale cohesie en een leefbare stad aan de Maas.
Het volledige onderzoek is te lezen via de Repository van de TU Delft
Stedelijke Zwemmen Rotterdam
Volgens het RIVM is de verslechterende mentale gezondheid een van de belangrijke maatschappelijke opgaves van de 21ste eeuw. Vooral in steden staat de mentale gezondheid onder druk door onder andere een hoog percentage eenzaamheid, minder natuur en een hogere hoeveelheid dagelijkse prikkels.
In het boek Happy City (2013) verteld Charles Montgomery: “Er bestaat een mythe, die soms wijdverbreid is, dat een mens alleen innerlijk werk hoeft te doen, om zo te leven; dat een mens volledig verantwoordelijk is voor zijn eigen problemen; en dat hij zichzelf kan genezen door zichzelf te veranderen. Het feit is dat een persoon zo sterk door zijn omgeving wordt gevormd, dat zijn staat van harmonie volledig afhangt van zijn harmonie met zijn omgeving”. Dit vormde de basis voor het afstudeeronderzoek naar de relatie tussen mentale gezondheid en stedenbouw. In hetzelfde boek wordt de Eudaimonia checklist genoemd als potentiële methodiek om mentale gezondheid in steden te onderzoeken en bevorderen. Deze methode is verder onderzocht en gebruikt in dit afstudeeronderzoek.
Dit afstudeerproject is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Assen met als doel om te onderzoeken hoe het bevorderen van mentale gezondheid in steden kan worden gecombineerd met de ambitie van de gemeente om hun stadscentrum naar een “huiskamer van de stad” te transformeren. Het onderzoek bestaat uit meerdere onderdelen. Eerst is onderzocht hoe mentale gezondheid in steden kan worden bevorderd aan de hand van Eudaimonia, vervolgens zijn ook de kenmerken en ambities van Assen geanalyseerd en tot slot zijn deze twee onderdelen samengebracht in een maatregelenpakket en stedenbouwkundig plan.
Eudaimonia als stedenbouwkundige onderzoeksmethode
De term “Eudaimonia” komt oorspronkelijk uit de Griekse oudheid. Het is bedacht door Aristoteles en betekende “het hoogst menselijk goed”. Het was een objectieve manier om iemands welvaart te meten aan de hand van twee kenmerken: iemands daden en iemands relaties met anderen. Eudaimonia stond dus nog niet gelijk aan de hedendaagse definitie van (mentaal) welzijn, het ging eerder over iemands relatie met zijn omgeving/gemeenschap.
In de twintigste eeuw ontstond er opnieuw interesse voor Eudaimonia, zowel vanuit een morele als een psychologische invalshoek. De methode die voor dit afstudeeronderzoek is gebruikt is gebaseerd op Carol Ryff's Six-factor Model of Psychological Well-Being (1989), die ook wel bekend staat als de Eudaimonia checklist. Deze methode heeft als doel om op een consistente manier menselijk welzijn te meten, dit wordt gedaan aan de hand van een vragenlijst waarmee wordt gemeten in hoeverre mensen beschikken over de volgende 6 aspecten in hun dagelijks leven.
Zelfacceptatie (Self acceptance) - Het begrijpen en accepteren van zowel je goede als slechte eigenschappen.
Positieve relaties met anderen (Positive relationships with others) - Het onderhouden en ontwikkelen van positieve connecties met andere mensen.
Onafhankelijkheid (Autonomy) - Zelfstandig handelen volgens eigen normen en waarden
Omgevingsbeheersing (Environmental mastery) - Het vermogen om de omgeving effectief te gebruiken en af te stemmen op eigen (psychologische) behoeftes
Een gevoel van betekenis en doelstelling (A feeling of meaning and purpose) -Betekenis, doelstelling en directie in iemands leven
Persoonlijke groei en zelfontwikkeling (Personal growth and development) - Bewustzijn van wie je bent en het ontwikkelen van wie je wilt worden.
Later is gebleken dat aspect 1 en 6 veel overlap hadden, daarom zijn deze samengevoegd tot het aspect “zelfacceptatie en zelfontwikkeling”.
Deze 5 aspecten konden echter niet in één slag worden vertaald naar ruimtelijke ontwerpprincipes. Daarom is er eerst een tussenstap genomen in de vorm van een onderzoek naar verschillende maatschappelijke/ruimtelijke opgaves die invloed hebben op mentale gezondheid en relevant waren voor de gemeente Assen. Het boek Restorative Cities (2021) van Jane Roe en Layla McKay puilt uit van informatie over mentale gezondheid in steden en was een belangrijk naslagwerk tijdens het onderzoek.
Sociale cohesie, inclusiviteit en toegankelijkheid in de openbare ruimte en de woningmarkt, de aanwezigheid van groen en water, de mogelijkheid om te spelen en sporten, culturele- en maatschappelijke betrokkenheid en het gebruik van de 5 zintuigen staan allemaal in verband met verschillende aspecten van Eudaimonia. Het aanpakken van deze opgaves kan een positieve bijdrage leveren aan de mentale gezondheid. Aan de hand van deze onderzoeksresultaten konden verbanden worden gelegd met de aspecten van Eudaimonia.
De opgave
Er spelen verschillende ruimtelijke opgaves in het centrum van Assen. Er is een kwalitatief verschil tussen het zuiden en noorden van het centrum. Het zuiden heeft een historisch karakter met veel groen en een fijnmazige stratenstructuur terwijl het noordelijke Koopmanskwartier, wat in de jaren 70 is herontwikkeld, wordt gekarakteriseerd door grote bouwmassa’s, weinig groen en in meer ruimte voor auto’s. Sinds de coronapandemie kampt het centrum ook met leegstaande winkelpanden door een hoge spreiding van voorzieningen. Mede hierdoor wordt het centrum als sociaal onveilig ervaren. Daarnaast heeft de gemeente ook een woningbouwopgave die deels in het centrum zal moeten worden opgelost.
Daarom is besloten om het Koopmanskwartier wederom te herontwikkelen waarbij de winkels worden geclusterd rondom het Koopmansplein om zo een commercieel hart te vormen, terwijl het omliggende gebied een woonfunctie krijgt. Deze herontwikkeling heeft als doel om zo’n 500 woningen toe te voegen aan het centrum en het Koopmanskwartier te transformeren tot een levendig en kwalitatief verblijfsgebied wat zal functioneren als “huiskamer van de stad”.
Afbeelding 2: Het huidige Koopmansplein (ontworpen door OKRA) met op de achtergrond het leegstaande V&D pand.
De huiskamer van de stad
Een “huiskamer van de stad” kan goed worden gebruikt om mentale gezondheid in steden te bevorderen. De gemeente Assen definieert het als een plek voor iedereen waar op verschillende manieren kan worden verbleven en diverse activiteiten kunnen worden ondernomen. Het Koopmansplein functioneert volgens deze definitie al als “huiskamer van de stad”.
In het kader van dit onderzoek is de term vanuit een andere invalshoek benaderd. Een huiskamer van de stad hoeft namelijk niet een enkele ruimte te zijn, maar kan ook bestaan uit een netwerk van kleinere publieke en/of private ruimtes die verschillende verblijfskwaliteiten bieden en daarmee aansluiten op verschillende aspecten van Eudaimonia, maar wel een enkel verblijfsgebied vormen.
Dit is verder onderzocht aan de hand van een referentiestudie naar een nog te realiseren stedenbouwkundig plan in de vorm van Harthof in Groningen. Het is een herontwikkeling op de plaats van een voormalige parkeergarage. Deze ensemble krijgt de vorm van een “gasthuis” met diverse groene hofjes voor zowel verplaatsing als ontmoeting. Deze ontwikkeling vormde een belangrijke inspiratiebron voor het stedenbouwkundig plan.
Een andere relevante referentie (die helaas niet in het afstudeerproject is verwerkt, maar wel goed bij dit onderzoek past) is Fier in Nijmegen. Dit plan betreft de herontwikkeling van de Molenpoort passage uit de jaren 70, waar net als in Assen leegstand is. Het wordt vervangen door een open stadsdeel met winkels, horeca en 433 woningen. Het bevat diverse verblijfsruimtes waarop verschillende manieren kan worden verbleven.
Afbeelding 3: Harthof Groningen Afbeelding 4: Fier, Nijmegen (Studio Nauta) (Houben/Van Mierlo)
Maatregelenpakket
Op basis van de voorgaande onderzoeken is een maatregelenpakket opgesteld. Het bevat compacte oplossingen voor het bevorderen van mentale gezondheid die goed in een nauw stadscentrum kunnen worden toegepast. De eerste maatregel vormt het kader, in de vorm van een fijnmazige stratenstructuur met diverse tussenruimtes, waarin de rest van de maatregelen kunnen worden verwerkt.
De meeste oplossingen bestaan uit kleinschalige objecten en voorzieningen die weinig druk uitoefenen op de openbare ruimte. Belangrijke voorbeelden hiervan zijn pocket parks en parklets, die ondanks de beperkte ruimte veel groen en mogelijkheden voor beweging kunnen toevoegen. Door talkscapes te realiseren ontstaat er een divers aanbod aan ontmoetingsplekken. Verhoogde buitenruimtes op de daken van de winkels creëren rustigere verblijfsplekken met privacy voor bewoners.
Er kunnen diverse speel- en sportvoorzieningen, eveneens als kunstobjecten, in het gebied worden gerealiseerd door gebruik te maken van gevels, palen of wielen. Hierdoor nemen de objecten weinig ruimte in beslag op straatniveau en kunnen ze worden verplaatst als de situatie hierom vraagt. Kleine voorzieningen zoals de Michi Noeki (sociale halteplaats) bieden beschutte ontmoetingsplekken voor zowel bewoners als bezoekers.
Een aantal maatregelen richten zich op het stimuleren van sociale cohesie in hoogbouw volgens de principes uit de ontwerpgids sociale kwaliteit Rijnhaven. De laatste 5 maatregelen richten zich op het creëren van visuele complexiteit wat mensen ondersteund met navigeren en betrokkenheid bij iemands leefomgeving stimuleert.