Eerst de waarden, dan de eisen
Wie vandaag een wijk ontwerpt, maakt keuzes die dertig tot vijftig jaar doorwerken. Of een kind van negen straks zelf naar zijn vriendjes fietst. Of de buurman van 78 met zijn rollator nog zelfstandig boodschappen doet. Of een meisje van veertien zich 's avonds veilig voelt op het plein. Die vragen worden beantwoord lang voordat de eerste paal de grond in gaat, in de fase waarin nog niemand tekent en iedereen praat.
Ik zie in veel projecten hoe die vragen onderweg sneuvelen. Gezondheid staat in de ambitie, in de visie, soms zelfs in het coalitieakkoord. Dan komen tijd, geld en proces. Wat overblijft is een Programma van Eisen met aantallen, normen en een budget. Nuttig en nodig. Alleen zegt het weinig over de vraag waar het eigenlijk om ging: wat moet dit gebied betekenen voor de mensen die er gaan wonen, werken en opgroeien?
Samen met TNO, Brink, Urban Sync en Rho Adviseurs hebben we daar het afgelopen jaar aan gewerkt, mede mogelijk gemaakt door Health~Holland. Het resultaat is de Handreiking Waardegedreven Gezonde Gebiedsontwikkeling, met in de kern één instrument: het Programma van Waarden. Op Binnenlands Bestuur verscheen eerder een stuk van Marloes van der Klauw (TNO) en mij. Op dit artikel zoom ik verder in op wat er in de praktijk anders moet.
Waarden vóór eisen
Programma van Waarden naast Programma van Eisen
Het Programma van Eisen kent iedereen. Het beschrijft wat en hoeveel, volgens welke normen, binnen welk budget en welke planning. Het begrenst en borgt. De taal is die van moeten en minimaal, en in een tender werkt het als knock-out: voldoe je niet, dan lig je eruit.
Het Programma van Waarden werkt anders. Het beschrijft voor wie je bouwt, vanuit welke waarden, en hoe je samenwerkt, stuurt en rekent. Het geeft richting. De taal is die van willen en bijdragen aan. In een tender weegt het kwalitatief: welk team laat het overtuigendst zien hoe het bijdraagt aan wat dit gebied nodig heeft? De tijdhorizon is ook een andere: twintig tot honderd jaar, in plaats van de looptijd van het project.
Het ene vervangt het andere dus niet. Je hebt ze allebei nodig, in de goede volgorde.
Een vaste plek in het proces
Instrumentarium en positie in het proces
Waar hoort het Programma van Waarden dan? In de initiatieffase, tussen het wettelijk kader van de Omgevingswet en de planvorming waarin het Programma van Eisen ontstaat. Daarna werkt het door: in gunningscriteria en contracten bij de aanbesteding, en in beheerafspraken en monitoring als het gebied eenmaal in gebruik is.
Het is daarmee geen extra laag bovenop het bestaande proces. Het is het fundament eronder. De handreiking sluit daarom aan op de Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2026 en vult die inhoudelijk aan.
Drie verschuivingen
Een Programma van Waarden schrijf je niet op een middag. Het vraagt dat je op drie manieren anders gaat werken;
Anders denken
Anders samenwerken
Anders rekenen
Anders denken. Van een smalle ruimtelijke blik naar een brede, integrale blik over domeinen en schaalniveaus heen. Van sturen op grond- en vastgoedexploitatie naar sturen op waarde op de lange termijn. En van systeemgedreven naar mensgedreven. Die laatste vind ik de belangrijkste. Te vaak bepaalt het systeem welke waarden tellen: de grondexploitatie, de planning, de beschikbare regelingen. Mensgedreven werken betekent dat de leefwereld van bewoners en gebruikers een volwaardige plek krijgt. Wie woont hier straks, wat hebben zij nodig om gezond en prettig te leven, en wat betekent dat voor het ontwerp?
Anders samenwerken. Nu zitten meestal drie partijen aan tafel: ontwikkelaar, gemeente en corporatie. Bewoners worden later geïnformeerd, andere partijen mogen toetsen. Waardegedreven samenwerken betekent de volle breedte van baathouders aan de ontwikkeltafel, vanaf de start en als gelijkwaardige partners. Denk aan de GGD, de zorgverzekeraar, scholen, sportverenigingen, huisartsen en natuurlijk (toekomstige) bewoners. Het Baathoudersraamwerk in de handreiking onderscheidt ruim 200 typen baathouders. Wie meebeslist, wordt ook mede-eigenaar van de uitkomst.
Anders rekenen. Een schoolplein dat na schooltijd open is, een buurt waar ouderen blijven bewegen, een straat waar kinderen buiten spelen: de baten daarvan komen terecht bij zorg, onderwijs en het sociaal domein. Zolang alleen de grondexploitatie telt, zie je die baten nooit terug in de businesscase. Waardegedreven rekenen verschuift de blik van opleveren en weg naar gezamenlijk beheer, van aanbesteden op KPI's naar aanbesteden op ambities, en van snel terugverdienen naar baten op de (middel)lange termijn, verdeeld over meerdere partijen.
Aan de slag
De handreiking is geschreven voor projectleiders en opdrachtgevers die in de initiatieffase zitten. Er zitten vijf bouwstenen in (Quickscan, Kansenanalyse, Samenwerkingsstrategie, Financieringskaders en Sturingskaders) en twee ondersteunende instrumenten: het Indicatorenraamwerk en het Baathoudersraamwerk. Samen leiden ze naar een Programma van Waarden dat het hele ontwikkelproces richting geeft.
Alles staat op www.programmavanwaarden.nl. Werk je aan een gebiedsontwikkeling en wil je dit toepassen? Ik hoor graag waar je tegenaan loopt.